పురుష సూక్తం

పురుష సూక్తం (ఋగ్వేదం 10.90) సనాతన వైదిక సంప్రదాయంలో అత్యంత మహిమాన్వితమైన మరియు ప్రాచీనమైన వేద సూక్తం. ఇది చతుర్వేదాలలోనూ కనిపిస్తుంది. నారాయణ మహర్షి దర్శించిన ఈ సూక్తం అనంత కోటి బ్రహ్మాండ నాయకుడైన విరాట్ పురుషుని (పరమాత్మ/శ్రీమన్నారాయణుని) స్వరూపాన్ని, విశ్వ సృష్టిని వర్ణిస్తుంది.

సహస్ర శిరస్సులు, సహస్ర నేత్రాలు, సహస్ర పాదములు కలిగిన ఆ విరాట్ పురుషుడు సమస్త విశ్వాన్ని ఆవరించి, పది అంగుళముల పైకి వ్యాపించి ఉన్నాడని ఈ సూక్తం ఘోషిస్తుంది (స భూమిం విశ్వతో వృత్వా అత్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్). సకల దేవతల అభిషేకములలో, యజ్ఞ యాగాదులలో మరియు విష్ణు ఆరాధనలో పురుష సూక్త పఠనం అత్యంత ప్రధానమైనది.

పురుష సూక్తాన్ని నిత్యం పారాయణం చేయడం వల్ల కలిగే శుభ ఫలితాలు:

• సకల పాపక్షయం: జన్మజన్మాంతరాల కర్మ దోషాలు, వాచిక, మానసిక పాపాలు నశిస్తాయి.
• ఆరోగ్యం & ఆయుర్వృద్ధి: శరీరంలో నూతన ఉత్తేజం, ప్రాణశక్తి మరియు దీర్ఘాయువు ప్రాప్తిస్తాయి.
• విష్ణు సాయుజ్యం: మోక్ష సాధనకు పరమ గమ్యమైన శ్రీమన్నారాయణుని అనుగ్రహం లభిస్తుంది.
• అభిషేక ఫలం: శివలింగానికి, విష్ణు ప్రతిమకు లేదా సాలగ్రామానికి పురుష సూక్తంతో అభిషేకం చేయడం వల్ల కోటి యజ్ఞాల ఫలం దక్కుతుంది.

ఓం సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ ।
స భూమిం విశ్వతో వృత్వా అత్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్ ॥ 1 ॥

పురుష ఏవేదగ్ం సర్వం యద్భూతం యచ్చ భవ్యమ్ ।
ఉతామృతత్వస్యేశానో యదన్నేనాతిరోహతి ॥ 2 ॥

ఏతావానస్య మహిమా అతో జ్యాయాగ్‌శ్చ పూరుషః ।
పాదోऽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాదస్యామృతం దివి ॥ 3 ॥

త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః పాదోऽస్యేహాభవాత్పునః ।
తతో విష్వఙ్వ్యక్రామత్ సాశనానశనే అభి ॥ 4 ॥

తస్మాద్విరాడజాయత విరాజో అధి పూరుషః ।
స జాతో అత్యరిచ్యత పశ్చాద్భూమిమథో పురః ॥ 5 ॥

యత్పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమతన్వత ।
వసంతో అస్యాసీదాజ్యం గ్రీష్మ ఇధ్మః శరద్ధవిః ॥ 6 ॥

సప్తాస్యాసన్ పరిధయస్త్రిఃసప్త సమిధః కృతాః ।
దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానా అబధ్నన్ పురుషం పశుమ్ ॥ 7 ॥

తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ పురుషం జాతమగ్రతః ।
తేన దేవా అయజంత సాధ్యా ఋషయశ్చ యే ॥ 8 ॥

తస్మాద్యజ్ఞాత్ సర్వహుతః సంభృతం పృషదాజ్యమ్ ।
పశూగ్ంస్తాగ్‌శ్చక్రే వాయవ్యానారణ్యాన్ గ్రామ్యాశ్చ యే ॥ 9 ॥

తస్మాద్యజ్ఞాత్ సర్వహుత ఋచః సామాని జజ్ఞిరే ।
ఛందాగంసి జజ్ఞిరే తస్మాద్యజుస్తస్మాదజాయత ॥ 10 ॥

తస్మాదశ్వా అజాయంత యే కే చోభయాదతః ।
గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్తస్మాజ్జాతా అజావయః ॥ 11 ॥

యత్పురుషం వ్యదధుః కతిధా వ్యకల్పయన్ ।
ముఖం కిమస్య కౌ బాహూ కా వూరు పాదా ఉచ్యేతే ॥ 12 ॥

బ్రాహ్మణోऽస్య ముఖమాసీద్ బాహూ రాజన్యః కృతః ।
ఊరూ తదస్య యద్వైశ్యః పద్భ్యాగ్ం శూద్రో అజాయత ॥ 13 ॥

చంద్రమా మనసో జాతశ్చక్షోః సూర్యో అజాయత ।
ముఖాదింద్రశ్చాగ్నిశ్చ ప్రాణాద్వాయురజాయత ॥ 14 ॥

నాభ్యా ఆసీదంతరిక్షం శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత ।
పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్ తథా లోకాగ్ం అకల్పయన్ ॥ 15 ॥

యజ్ఞేన యజ్ఞమయజంత దేవాస్తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ ।
తే హ నాకం మహిమానః సచంతే యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సంతి దేవాః ॥ 16 ॥

వేదాహమేతం పురుషం మహాంతమాదిత్యవర్ణం తమసస్తు పారే ।
సర్వాణి రూపాణి విచిత్య ధీరో నామాని కృత్వాऽభివదన్ యదాస్తే ॥

ధాతా పురస్తాద్యముదాజహార శక్రః ప్రవిద్వాన్ ప్రదిశశ్చతస్రః ।
తమేవం విద్వానమృత ఇహ భవతి నాన్యః పంథా అయనాయ విద్యతే ॥

ఫలశృతి భావము

చీకటికి ఆవల సూర్యుని వలె ప్రకాశించే ఆ మహాపురుషుని నేను తెలుసుకున్నాను. ఆయనను తెలుసుకున్న విద్వాంసుడు మాత్రమే మృత్యువును జయించి అమృతత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు. మోక్ష ప్రాప్తికి ఇంతకంటే వేరొక మార్గం లేదు!

ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ!
శాంతాకారం భుజగశయనం పద్మనాభం సురేశం ।
విశ్వాధారం గగనసదృశం మేఘవర్ణం శుభాంగమ్ ।
లక్ష్మీకాంతం కమలనయనం యోగిహృద్ధ్యానగమ్యం ।
వందే విష్ణుం భవభయహరం సర్వలోకైకనాథమ్ ॥

ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః!

1. 1-4వ మంత్రాలు: విరాట్ పురుషుడు సహస్ర శిరస్సులు, నేత్రాలతో సకల విశ్వాన్ని వ్యాపించి ఉన్నాడు. విశ్వమంతా ఆయనలో పావు భాగమే; మూడు భాగాలు అమృతమై దివ్య లోకంలో ఉన్నాయి.
2. 5-8వ మంత్రాలు: విరాట్ నుండి పురుషుడు ఉద్భవించాడు. దేవతలు విరాట్ పురుషుని హవిస్సుగా స్వీకరించి మానస యజ్ఞాన్ని నిర్వహించారు.
3. 9-11వ మంత్రాలు: ఆ యజ్ఞం నుండి సకల జంతువులు, ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదం మరియు ఛందస్సులు ఆవిర్భవించాయి.
4. 12-15వ మంత్రాలు: ఆయన ముఖం నుండి ఇంద్రాగ్నులు, మనస్సు నుండి చంద్రుడు, నేత్రాల నుండి సూర్యుడు, ప్రాణం నుండి వాయువు, నాభి నుండి అంతరిక్షం జన్మించాయి.
5. 16వ మంత్రం: దేవతలు యజ్ఞం ద్వారా పరమాత్మను ఆరాధించారు. వారు పురాతన సాధ్య దేవుళ్ళు నివసించే పరమపదాన్ని చేరారు.