శ్రీ భజ గోవిందం (మోహ ముద్గరము)

సనాతన ధర్మంలో మానవ జీవిత పరమార్థాన్ని, సంసార మోహం యొక్క అశాశ్వతత్వాన్ని మరియు ఆత్మజ్ఞాన మార్గాన్ని అత్యంత సులభ శైలిలో ఉపదేశించిన మహత్తర వేదాంత స్తోత్రం "శ్రీ భజ గోవిందం" (దీనికి మరొక పవిత్ర నామం మోహ ముద్గరము). ఈ దివ్య రచనను అద్వైత వేదాంత స్థాపకులు, జగద్గురు శ్రీ ఆది శంకరాచార్యులవారు మరియు వారి ద్వాదశ (12 మంది) శిష్యులు కలిసి విరచించారు.

సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం, శ్రీ ఆది శంకరాచార్యులవారు కాశీ దివ్య క్షేత్రంలో తమ శిష్యులతో కలసి వెళుతుండగా, ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు సంసార చరమ దశలో ఉండి కూడా అక్షర వ్యాకరణ సూత్రాలను ("డుకృఞ్ కరణే...") వల్లె వేయడం గమనించారు. మరణ సమయం ఆసన్నమైనప్పుడు వ్యాకరణ సూత్రాలు మానవుడిని రక్షించలేవని, కేవలం భగవన్నామామృతమైన "గోవింద సంకీర్తన" మరియు ఆత్మజ్ఞానమే తరింపజేస్తాయని భావించిన శంకరాచార్యులవారు ఆశువుగా ఈ శ్లోకాలను ఉపదేశించారు.

"మోహ" అనగా అజ్ఞానమనే భ్రమ, "ముద్గరము" అనగా చావట/సుత్తి. మానవుని మనస్సులోని అజ్ఞాన మోహాన్ని పగలగొట్టే శక్తివంతమైన ఆత్మజ్ఞాన సాధనం కావడం వల్ల దీనికి "మోహ ముద్గరము" అని పేరు వచ్చింది.

భజ గోవిందంలో మొత్తం 31 శ్లోకాలు ఉన్నాయి. మొదటి 12 శ్లోకాలను ఆది శంకరాచార్యులవారు (ద్వాదశ మంజరి), తర్వాతి 14 శ్లోకాలను వారి 14 మంది శిష్యులు (చతుర్దశ మంజరి) మరియు చివరి శ్లోకాలను శంకరులు మళ్లీ ఆశీర్వచన రూపంలో ప్రసాదించారు.

---

శ్రీ భజ గోవింద స్తోత్రాన్ని నిత్యం పారాయణం చేయడం వల్ల కలిగే సత్ఫలితాలు:

• సంసార మోహ నివారణ: ధనము, యౌవనము, బంధువుల పట్ల ఉండే తాత్కాలిక మోహం తొలగి నిత్య సత్యమైన ఆత్మజ్ఞానం పెంపొందుతుంది.
• వివేక & వైరాగ్య సిద్ధి: నిత్య-అనిత్య వస్తు వివేకము చేకూరి మనస్సు విషయ వాసనల నుండి విముక్తమై ప్రశాంతత పొందుతుంది.
• సత్సంగ లాభము: "సత్సంగత్వే నిస్సంగత్వమ్" — సజ్జనుల సాంగత్యం వల్ల లభించే నిస్సంగత్వము, నిర్మోహత్వము మరియు జీవన్ముక్తి సిద్ధిస్తాయి.
• చిత్త శుద్ధి & భక్తి ప్రవృత్తి: హృదయంలో శ్రీకృష్ణ గోవింద నామ స్మరణ నిలిచి నిష్కాపట్య భక్తి పెంపొందుతుంది.
• మరణ భయ నివారణ: జీవిత అంతిమ సత్యాన్ని గ్రహించి సాధకుడు అభయాన్ని, పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.

---

మకుట శ్లోకము

భజ గోవిన్దం భజ గోవిన్దం
గోవిన్దం భజ మూఢమతే ।
సమ్ప్రాప్తే సన్నిహితే కాలే
న హి న హి రక్షతి డుకృఞ్కరణే ॥ 1 ॥

---

ద్వాదశ మంజరి (శ్రీ ఆది శంకర విరచితం)

మూఢ జహీహి ధనాగమతృష్ణాం
కురు సద్బుద్ధిం మనసి వితృష్ణామ ।
యల్లభసే నిజకర్మోపాత్తం
విత్తం తేన వినోదయ చిత్తమ్ ॥ 2 ॥

నారీస్తనభారనాభీదేశం
దృష్ట్వా మా గా మోహావేశమ్ ।
ఏతన్మాంసవసాదివికారం
మనసి విచిన్తయ వారం వారమ్ ॥ 3 ॥

నళినీదళగతజలమతితరళం
తద్వజ్జీవితమతిశయచపలమ్ ।
విద్ధి వ్యాధ్యభిమానగ్రస్తం
లోకం శోకహతం చ సమస్తమ్ ॥ 4 ॥

యావద్విత్తోపారజనసక్తః
స్తావన్నిజపరివారో రక్తః ।
పశ్చాజ్జీవతి జర్జరదేహే
వార్తాం పృచ్ఛతి కోऽపి న గేహే ॥ 5 ॥

యావత్పవనో నివసతి దేహే
తావత్పృచ్ఛతి కుశలం గేహే ।
గతవతి వాయౌ దేహాపాయే
భార్యా బిభ్యతి తస్మిన్ కాయే ॥ 6 ॥

బాలాస్తావత్ క్రీడాసక్తః
తరుణస్తావత్ తరుణీసక్తః ।
వృద్ధస్తావత్ చిన్తాసక్తః
పరే బ్రహ్మణి కోऽపి న సక్తః ॥ 7 ॥

కా తే కాన్తా కస్తే పుత్రః
సంసారోऽయమతీవ విచిత్రః ।
కస్య త్వంః కః కుత ఆయాతః
తత్త్వం చిన్తయ తదిహ భ్రాతః ॥ 8 ॥

సత్సఙ్గత్వే నిస్సఙ్గత్వం
నిస్సఙ్గత్వే నిర్మోహత్వమ్ ।
నిర్మోహత్వే నిశ్చలతత్త్వం
నిశ్చలతత్త్వే జీవన్ముక్తిః ॥ 9 ॥

వయసి గతే కః కామవికారః
శుష్కే సారసి కః కాసారః ।
క్షీణే విత్తే కః పరివారో
జ్ఞాతే తత్త్వే కః సంసారః ॥ 10 ॥

మా కురు ధనజనయౌవనగర్వం
హరతి నిమేషాత్ కాలః సర్వమ్ ।
మాయామయమిదమఖిలం బుధ్వా
బ్రహ్మపదం త్వం ప్రవిశ విదిత్వా ॥ 11 ॥

దినయామిన్యౌ సాయం ప్రాతః
శిశిరవసన్తౌ పునరాయాతః ।
కాలః క్రీడతి గచ్ఛత్యా యుః
తదపి న ముఞ్చత్యాశావాయుః ॥ 12 ॥

కా తే కాన్తా ధనగతచిన్తా
వాతుల కిం తవ నాస్తి నియన్తా ।
త్రిజగతి సజ్జనసఙ్గతిరేకా
భవతి భవార్ణవతరణే నౌకా ॥ 13 ॥

---

చతుర్దశ మంజరి (శిష్య విరచిత శ్లోకాలు)

జటిలో ముణ్డీ లుఞ్చితకేశః
కాషాయామ్బరబహుకృతవేషః ।
పశ్యన్నపి చ న పశ్యతి మూఢో
హ్యుదరనిమిత్తం బహుకృతవేషః ॥ 14 ॥ (పద్మపాదాచార్యులు)

అఙ్గం గలితం ఫలితం ముణ్డం
దశ్నవిహీనం జాతం తుణ్డమ్ ।
వృద్ధో యాతి గృహీత్వా దణ్డం
తదపి న ముఞ్చత్యాశ పిణ్డమ్ ॥ 15 ॥ (త్రోటకాచార్యులు)

అగ్రే వహ్నిః పృష్ఠే భానుః
రాత్రౌ చుబుకసమర్పితజానుః ।
కరతలలోకస్తరుతలవాసః
తదపి న ముఞ్చత్యాశాపాశః ॥ 16 ॥ (హస్తామలకాచార్యులు)

కురుతే గఙ్గాసాగరగమనం
వ్రతపరిపాలనమథవా దానమ్ ।
జ్ఞానవిహీనః సర్వమతేన
ముక్తిం న భజతి జన్మశతేన ॥ 17 ॥ (సుబోధాచార్యులు)

సురమందిరతరుమూలనివాసః
శయ్యా భూతలమజినం వాసః ।
సర్వపరిగ్రహభోగత్యాగః
కస్య సుఖం న కరోతి విరాగః ॥ 18 ॥ (నిత్యానందాచార్యులు)

యోగరతో వా భోగరతో వా
సఙ్గరతో వా సఙ్గవిహీనః ।
యస్య బ్రహ్మణి రమతే చిత్తం
నన్దతి నన్దతి నన్దత్యేవ ॥ 19 ॥ (ఆనందగిరియాచార్యులు)

పునరపి జననం పునరపి మరణం
పునరపి జననీజఠరే శయనమ్ ।
ఇహ సంసారే బహుదుస్తారే
కృపయాపారే పాహి మురారే ॥ 20 ॥ (దృఢభక్తాచార్యులు)

రథ్యాచర్సటవిరచితకన్థః
పుణ్యాపుణ్యవివర్జితపన్థః ।
యోగీ యోగనియోజితచిత్తో
రమతే బాలోన్మత్తవదేవ ॥ 21 ॥ (నిత్యనాథాచార్యులు)

కస్త్వం కోऽహం కుత ఆయాతః
కా మే మాతా కో మే పితా ।
ఇతి పరిభావయ సర్వమసారమ్
విశ్వం త్యక్త్వా స్వప్నవిచారమ్ ॥ 22 ॥ (నిత్యనాథాచార్యులు)

త్వయి మయి చాన్యత్రైకో విష్ణుః
వ్యర్థం కుప్యసి మయ్యసహిష్ణుః ।
భవ సమచిత్తః సర్వత్ర త్వం
వాఞ్ఛస్యచిరాద్యది విష్ణుత్వమ్ ॥ 23 ॥ (మేధాతిథ్యాచార్యులు)

శత్రౌ మిత్రే పుత్రే బన్ధౌ
మా కురు యత్నం విగ్రహసన్ధౌ ।
సర్వస్మిన్నపి పశ్యాత్మానం
సర్వత్రోత్సృజ భేదాజ్ఞానమ్ ॥ 24 ॥ (భారతీయతీన్ద్రులు)

కామం క్రోధం లోభం మోహం
త్యక్త్వాऽత్మానం పశ్యతి సోऽహమ్ ।
ఆత్మజ్ఞానవిహీనా మూఢాః
తే పచ్యన్తే నరకనిగూఢాః ॥ 25 ॥ (సుమత్యాచార్యులు)

ద్వాదశమఞ్జరికాభిరశేషః
కథితో వైయాకరణస్యైషః ।
ఉపదేశో భూద్విద్యామహితైః
శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవచ్చరణైః ॥ 26 ॥

---

శ్రీ ఆది శంకర ఆశీర్వాద శ్లోకాలు

గేయం గీతానామసహస్రం
ధ్యేయం శ్రీపతిరూపమజస్రమ్ ।
నేయం సజ్జనసఙ్గే చిత్తం
దేయం దీనజనాయ చ విత్తమ్ ॥ 27 ॥

సుఖతః క్రి యతే రామాభోగః
పశ్చాద్ధన్త శరీరే రోగః ।
యద్యపి లోకే మరణం శరణం
తదపి న ముఞ్చతి పాపాచరణమ్ ॥ 28 ॥

ప్రాణాయామం ప్రత్యాహారం
నిత్యానిత్యవివేకవిచారమ్ ।
జాప్యసమేతసమాధివిధ్యానం
కురు మహదవధానం మహదవధానమ్ ॥ 29 ॥

గురుచరణామ్బుజనిర్భరభక్తః
సంసారాదచిరాద్భవ ముక్తః ।
సేన్ద్రియమానస నియమాదేవం
ద్రక్ష్యసి నిజహృదయస్థం దేవమ్ ॥ 30 ॥

---

భజ గోవిన్దం భజ గోవిన్దం
గోవిన్దం భజ మూఢమతే ।
నామస్మరణాదన్యముపాయం
నహి పశ్యామో భవతరణే ॥ 31 ॥

ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య
శ్రీమచ్ఛఙ్కరాచార్య విరచితం శ్రీ భజ గోవిన్ద స్తోత్రం సంపూర్ణమ్ ॥

ఫలశృతి భావము

శ్రీ భజ గోవింద స్తోత్ర ఫలశృతి నందు శ్రీ ఆది శంకరాచార్యులవారు ఈ విధంగా ఆత్మజ్ఞాన అభయాన్ని ప్రసాదించారు:

1. సంసార తరణం: ఈ భవసాగరాన్ని తరించడానికి "గోవింద నామ స్మరణము" మరియు గురుచరణాల పట్ల నిశ్చలమైన భక్తిని మించిన మరొక మార్గము లేదు.
2. ఆత్మ దర్శనము: ఎవరైతే గురువుల పట్ల భక్తి కలిగి, ఇంద్రియ నిగ్రహముతో జీవిస్తారో, వారు తమ స్వంత హృదయ కమలంలో నివసించే పరమాత్మను (గోవిందుని) ప్రశాంతంగా దర్శిస్తారు.

---

ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ!
భజ గోవిందం భజ గోవిందం గోవిందం భజ మూఢమతే ।
నామస్మరణాదన్యముపాయం నహి పశ్యామో భవతరణే ॥

ఓ శ్రీకృష్ణ గోవిందా! పరమాత్మా!
మా మనస్సులలో నిరంతరం నీ దివ్య నామ స్మరణ నిలిచియుండుగాక. మాలోని అజ్ఞానమనే మోహాన్ని తొలగించి, సత్త్వ గుణాన్ని, వైరాగ్యాన్ని, నిష్కామ భక్తిని ప్రసాదించుము.

ఓం శ్రీకృష్ణార్పణమస్తు!
ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః ॥

---

---

శ్రీ భజ గోవింద స్తోత్ర ప్రధాన రచయిత శ్రీ జగద్గురు ఆది శంకరాచార్యులు. ఆయనతో పాటు వారి పద్మపాద, త్రోటక, హస్తామలకాది 14 మంది ప్రముఖ శిష్యులు ఒక్కొక్క శ్లోకాన్ని ప్రసాదించారు.

కాశీ నగరంలో ఒక వృద్ధ వ్యాకరణ పండితుడు మరణ కాలంలో కూడా శబ్ద రూపాలను వల్లె వేయడం చూసి, శంకరాచార్యులవారి హృదయం ద్రవించిపోయి ఈ దివ్య వైరాగ్య శ్లోకాలను ఆశువుగా ఉపదేశించారు.

---

భజ గోవిందం అద్వైత వేదాంతానికి అత్యంత సులభమైన ప్రవేశ ద్వారము:

1. సత్సంగ మహత్యం: 9వ శ్లోకం ("సత్సంగత్వే నిస్సంగత్వమ్...") సజ్జనుల సాంగత్యం వల్ల లభించే నిస్సంగత్వము, నిర్మోహత్వము, నిశ్చలతత్త్వము మరియు జీవన్ముక్తి సోపానాలను వివరిస్తుంది.
2. ఆయుస్సు & కాల చక్రము: 12వ శ్లోకం ("దినయామిన్యౌ సాయం ప్రాతః...") రాత్రింబవళ్లు, ఋతువులు మారుతూ కాలం ఆయుస్సును హరిస్తున్నా మానవుడు ఆశాపాశాలను వీడకపోవడాన్ని హెచ్చరిస్తుంది.
3. పునరపి జననం పునరపి మరణం: 20వ శ్లోకం సంసార చక్రంలో మానవుడు పదే పదే జన్మిస్తూ చనిపోయే దుస్థితిని వర్ణిస్తూ, శ్రీకృష్ణ కరుణకై వేడుకుంటుంది.

---

• 1వ శ్లోకం (మకుటము): "ఓ మూఢ మనస్సా! గోవిందుడిని భజించుము. మరణ సమయంలో వ్యాకరణ సూత్రాలు కాపాడలేవు."
• 2–13 శ్లోకాలు (ద్వాదశ మంజరి): ధనాశ, విషయ మోహం వదిలిపెట్టి సత్సంగం ద్వారా నిత్య చైతన్యాన్ని అన్వేషించుట.
• 14–26 శ్లోకాలు (శిష్య మంజరి): వయస్సు పైబడి దేహం తలపండినా ఆశ చావకపోవడం; కేవలం వేషభాషలు ముక్తిని ఇవ్వలేవని, ఆత్మజ్ఞానమే ముక్తికి మార్గమని ఉపదేశం.
• 27–31 శ్లోకాలు (ముగింపు): భగవద్గీత చదవడం, విష్ణు సహస్రనామం పఠించడం, గురుచరణాల పట్ల నిశ్చల భక్తి కలిగి హృదయస్థుడైన పరమాత్మను దర్శించుట.

---