పురుష సూక్తం
ఋగ్వేదం మరియు యజుర్వేదములలో అత్యంత ప్రముఖమైన విశ్వసృష్టి వైదిక సూక్తం పురుష సూక్తం. సంపూర్ణ 16 మంత్రాలు, ఫలశృతి మరియు తాత్పర్యం.
ధ్యాన శ్లోకం
ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ!
శాంతాకారం భుజగశయనం పద్మనాభం సురేశం ।
విశ్వాధారం గగనసదృశం మేఘవర్ణం శుభాంగమ్ ।
లక్ష్మీకాంతం కమలనయనం యోగిహృద్ధ్యానగమ్యం ।
వందే విష్ణుం భవభయహరం సర్వలోకైకనాథమ్ ॥ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః!
స్తోత్రం
| అంశం | వివరాలు |
|---|---|
| సూక్తం పేరు | పురుష సూక్తం |
| ప్రధాన దేవత | పరమ పురుషుడు (శ్రీమన్నారాయణుడు) |
| ఋషి | నారాయణ మహర్షి |
| మూల గ్రంథం | ఋగ్వేదం (10.90) / యజుర్వేదం |
| మంత్రాల సంఖ్య | 16 వేద మంత్రాలు + ఉత్తరానువాకం |
ఫలశ్రుతి
పురుష సూక్తాన్ని నిత్యం పారాయణం చేయడం వల్ల కలిగే శుభ ఫలితాలు:
- సకల పాపక్షయం: జన్మజన్మాంతరాల కర్మ దోషాలు, వాచిక, మానసిక పాపాలు నశిస్తాయి.
- ఆరోగ్యం & ఆయుర్వృద్ధి: శరీరంలో నూతన ఉత్తేజం, ప్రాణశక్తి మరియు దీర్ఘాయువు ప్రాప్తిస్తాయి.
- విష్ణు సాయుజ్యం: మోక్ష సాధనకు పరమ గమ్యమైన శ్రీమన్నారాయణుని అనుగ్రహం లభిస్తుంది.
- అభిషేక ఫలం: శివలింగానికి, విష్ణు ప్రతిమకు లేదా సాలగ్రామానికి పురుష సూక్తంతో అభిషేకం చేయడం వల్ల కోటి యజ్ఞాల ఫలం దక్కుతుంది.
వేదాహమేతం పురుషం మహాంతమాదిత్యవర్ణం తమసస్తు పారే ।
సర్వాణి రూపాణి విచిత్య ధీరో నామాని కృత్వాऽభివదన్ యదాస్తే ॥
ధాతా పురస్తాద్యముదాజహార శక్రః ప్రవిద్వాన్ ప్రదిశశ్చతస్రః ।
తమేవం విద్వానమృత ఇహ భవతి నాన్యః పంథా అయనాయ విద్యతే ॥
ఫలశృతి భావము
చీకటికి ఆవల సూర్యుని వలె ప్రకాశించే ఆ మహాపురుషుని నేను తెలుసుకున్నాను. ఆయనను తెలుసుకున్న విద్వాంసుడు మాత్రమే మృత్యువును జయించి అమృతత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు. మోక్ష ప్రాప్తికి ఇంతకంటే వేరొక మార్గం లేదు!
పరిచయం
పురుష సూక్తం (ఋగ్వేదం 10.90) సనాతన వైదిక సంప్రదాయంలో అత్యంత మహిమాన్వితమైన మరియు ప్రాచీనమైన వేద సూక్తం. ఇది చతుర్వేదాలలోనూ కనిపిస్తుంది. నారాయణ మహర్షి దర్శించిన ఈ సూక్తం అనంత కోటి బ్రహ్మాండ నాయకుడైన విరాట్ పురుషుని (పరమాత్మ/శ్రీమన్నారాయణుని) స్వరూపాన్ని, విశ్వ సృష్టిని వర్ణిస్తుంది.
సహస్ర శిరస్సులు, సహస్ర నేత్రాలు, సహస్ర పాదములు కలిగిన ఆ విరాట్ పురుషుడు సమస్త విశ్వాన్ని ఆవరించి, పది అంగుళముల పైకి వ్యాపించి ఉన్నాడని ఈ సూక్తం ఘోషిస్తుంది (స భూమిం విశ్వతో వృత్వా అత్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్). సకల దేవతల అభిషేకములలో, యజ్ఞ యాగాదులలో మరియు విష్ణు ఆరాధనలో పురుష సూక్త పఠనం అత్యంత ప్రధానమైనది.
ధ్యాన శ్లోకం
ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ!
శాంతాకారం భుజగశయనం పద్మనాభం సురేశం ।
విశ్వాధారం గగనసదృశం మేఘవర్ణం శుభాంగమ్ ।
లక్ష్మీకాంతం కమలనయనం యోగిహృద్ధ్యానగమ్యం ।
వందే విష్ణుం భవభయహరం సర్వలోకైకనాథమ్ ॥ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః!
స్తోత్రం
| అంశం | వివరాలు |
|---|---|
| సూక్తం పేరు | పురుష సూక్తం |
| ప్రధాన దేవత | పరమ పురుషుడు (శ్రీమన్నారాయణుడు) |
| ఋషి | నారాయణ మహర్షి |
| మూల గ్రంథం | ఋగ్వేదం (10.90) / యజుర్వేదం |
| మంత్రాల సంఖ్య | 16 వేద మంత్రాలు + ఉత్తరానువాకం |
శ్లోకాల భావం
- 1-4వ మంత్రాలు: విరాట్ పురుషుడు సహస్ర శిరస్సులు, నేత్రాలతో సకల విశ్వాన్ని వ్యాపించి ఉన్నాడు. విశ్వమంతా ఆయనలో పావు భాగమే; మూడు భాగాలు అమృతమై దివ్య లోకంలో ఉన్నాయి.
- 5-8వ మంత్రాలు: విరాట్ నుండి పురుషుడు ఉద్భవించాడు. దేవతలు విరాట్ పురుషుని హవిస్సుగా స్వీకరించి మానస యజ్ఞాన్ని నిర్వహించారు.
- 9-11వ మంత్రాలు: ఆ యజ్ఞం నుండి సకల జంతువులు, ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదం మరియు ఛందస్సులు ఆవిర్భవించాయి.
- 12-15వ మంత్రాలు: ఆయన ముఖం నుండి ఇంద్రాగ్నులు, మనస్సు నుండి చంద్రుడు, నేత్రాల నుండి సూర్యుడు, ప్రాణం నుండి వాయువు, నాభి నుండి అంతరిక్షం జన్మించాయి.
- 16వ మంత్రం: దేవతలు యజ్ఞం ద్వారా పరమాత్మను ఆరాధించారు. వారు పురాతన సాధ్య దేవుళ్ళు నివసించే పరమపదాన్ని చేరారు.
ఫలశ్రుతి
పురుష సూక్తాన్ని నిత్యం పారాయణం చేయడం వల్ల కలిగే శుభ ఫలితాలు:
- సకల పాపక్షయం: జన్మజన్మాంతరాల కర్మ దోషాలు, వాచిక, మానసిక పాపాలు నశిస్తాయి.
- ఆరోగ్యం & ఆయుర్వృద్ధి: శరీరంలో నూతన ఉత్తేజం, ప్రాణశక్తి మరియు దీర్ఘాయువు ప్రాప్తిస్తాయి.
- విష్ణు సాయుజ్యం: మోక్ష సాధనకు పరమ గమ్యమైన శ్రీమన్నారాయణుని అనుగ్రహం లభిస్తుంది.
- అభిషేక ఫలం: శివలింగానికి, విష్ణు ప్రతిమకు లేదా సాలగ్రామానికి పురుష సూక్తంతో అభిషేకం చేయడం వల్ల కోటి యజ్ఞాల ఫలం దక్కుతుంది.
వేదాహమేతం పురుషం మహాంతమాదిత్యవర్ణం తమసస్తు పారే ।
సర్వాణి రూపాణి విచిత్య ధీరో నామాని కృత్వాऽభివదన్ యదాస్తే ॥
ధాతా పురస్తాద్యముదాజహార శక్రః ప్రవిద్వాన్ ప్రదిశశ్చతస్రః ।
తమేవం విద్వానమృత ఇహ భవతి నాన్యః పంథా అయనాయ విద్యతే ॥
ఫలశృతి భావము
చీకటికి ఆవల సూర్యుని వలె ప్రకాశించే ఆ మహాపురుషుని నేను తెలుసుకున్నాను. ఆయనను తెలుసుకున్న విద్వాంసుడు మాత్రమే మృత్యువును జయించి అమృతత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు. మోక్ష ప్రాప్తికి ఇంతకంటే వేరొక మార్గం లేదు!